Türk tipi Başkanlık nasıl olacak?

AKP ve MHP'nin uzlaştığı tüzük değişikliği önerisinin TBMM'den 330 oyla geçmesi ve referandumda kabul edilmesi durumunda, Türkiye 2019'da yapılacak üç seçimle "Türk tipi" veya "Partili Cumhurbaşkanlığı" modeli olarak anılan yeni sisteme bütünüyle geçmiş olacak. AKP'nin iktidara gelişinin 17. yıldönümü olan 3 Kasım 2019 tarihinde TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri, 2019 yılı Mart ayında ise yerel seçimler yapılacak. Anayasa değişikliği önerisinin kabul edilmesi durumunda, hemen ardından tercih sistemi değişikliği konusunun Meclis gündemine gelmesi bekleniyor.

TBMM'ye sunulan 21 maddelik anayasa değişikliği önerisinin getirdikleri ve yeni sisteme geçişle ilgili işlem asıl başlıklarla şöyle:

Yeni sistem neler getiriyor?

Partili Cumhurbaşkanı yürütmenin başı olacak. Başbakanlık 2019'da kalkıyor. Meclis'in Bakanlar Kurulu ve bakanları kontrol yetkisi ve hükümete kanun hükmünde kararname sonuç hakkı vermesi kaldırılıyor. Milletvekili sayısı 550'den 600'e çıkacak. 25 olan milletvekili seçilme yaşı düşürülüyor, 18 yaşını dolduranlar milletvekili seçilebilecek. Değiştirme milletvekilliği uygulaması geliyor. Herhangi bir nedenle milletvekilliğinin düşmesi, düşürülmesi ya da ölümü halinde boşalan yer değiştirme milletvekili göre doldurulacak. Meclis, 360 oyla seçimlerin yenilenmesine karar verebilecek.

Cumhurbaşkanı da TBMM'nin yenilenmesine karar verirse kendisi için de seçime gidecek. Bunun ikinci dönemde olduğu takdirde üçüncü kere adaylık yolu açılacak. Bu şekilde seçilen cumhurbaşkanı ve milletvekillerinin tayin süreleri de 5 sene olacak.

Yeni sistemin adı gerekçede 'başkanlık'

Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan sıkça "Türk tipi başkanlık" ifadesini kullanmıştı. AKP ile MHP'nin yürüttüğü pazarlıklarda ise "Partili Cumhurbaşkanı", "Cumhurburbaşkanlığı modeli" ifadeleri kullanıldı. 21 maddelik anayasa değişikliği önerisinin maddelerinde "Cumhurbaşkanı" ifadesi ve yetkileri tanımlanırken, önerinin genel gerekçesinde "başkanlık" ifadesi geçiyor. "Bu anayasa değişikliği ile öngörülen hükümet sistemi kurgulanırken,Cumhurbaşkanlığı ve parlamento seçimlerinin eş zamanlı olarak yapılması ve sistemde bir tıkanma ortaya çıkması halinde parlamento ve başkanlık seçimlerinin birlikte yenilenmesine olanak verilmektedir. Tüzük değişikliği teklifiyle sunulan model, Türkiye'nin sistem tecrübesi ve dünya hükümet sistemi pratikleri gözden gözetilerek geliştirilmiş akla yatkın bir modeldir"deniliyor.

Cumhurbaşkanı 'allah vergisi Türk vatandaşı'

Cumhurbaşkanı 40 yaşını doldurmuş, yüksek öğrenim yapmış, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip, "doğuştan Türk vatandaşı olanlar" arasından seçilecek. Cumhurbaşkanlığına sadece siyasi parti grupları ile en son yapılan genel seçimlerde toplam geçerli oyların tek başına ya da birlikte en düşük yüzde 5'ini almış siyasi partiler ile en az 100 bin seçmen namzet gösterebilecek.

Cumhurbaşkanı'na kararname, OHAL yetkisi

Cumhurbaşkanı; yardımcıları ile bakanları, üstteki düzey millet yöneticilerini atayacak ve görevlerine son verecek. Cumhurbaşkanı yardımcılığı sistemi anayasaya giriyor. Cumhurbaşkanı istediği sayıda tezgâhtar atayabilecek. Cumhurbaşkanı, "yürütme yetkisine ilişkin konularda" Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilecek. Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde bulunan esas haklar, birey hakları ve ödevleriyle dördüncü bölümde yer alan siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenecek. Anayasada kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamayacak. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanunlarda farklı hükümler bulunması halinde kanun hükümleri uygulanacak. TBMM'nin benzer konuda kanun çıkarması durumunda cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz olacak. Cumhurbaşkanı olağanüstü hal (OHAL) ilan edebilecek. OHAL'de kararname çıkarabilecek. Devlet bütçesini Meclis'e Cumhurbaşkanı sunacak. Yerel yönetimlerin belirli ulus hizmetlerinin görülmesi amacıyla kendi aralarında birlik kurması, görevleri, yetkileri, maliye ve kolluk işleri, merkezi yöneticilik ile müşterek tahvil ve ilgileri Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile düzenlenecek.

Yüce Divan için 400 oy

AKP ile MHP arasında yürütülen görüşmelerde en çok tartışılan başlıklardan biri Yüce Divan'a sevk için aranacak çoğunlukla ilgili düzenlemeydi. Öneriye göre Cumhurbaşkanı hakkında 600 sandalyeli TBMM'nin salt çoğunluğu (301) imzayla verilecek önergeyle soruşturma istenebilecek. Meclis aza tamsayısının beşte üçünün (360) sıcacık oyuyla soruşturma komisyonu kurulabilecek. Cumhurbaşkanı'nın Ulu Divan'a sevk edilebilmesi için üçte iki (400) milletvekilinin kuytu oyu aranacak. Hakkında soruşturma açılan cumhurbaşkanı seçim kararı alamayacak. Seçilmeye engel bir suçtan mahkum olan cumhurbaşkanının görevi sona erecek.

'Bağımsız' yargıya 'açıklık' eklemesi

Öneride yargının "bağımsızlık" ilkesine "açıklık" da ekleniyor. Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu'nun (HSYK) yapısı değişiyor. HSYK, 12 üyeden oluşacak. Kurulun 5 üyesini Cumhurbaşkanı doğrudan atayacak. Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek Yöneticilik Mahkemesi kaldırılacak.

2019'a değin geçiş dönemi

TBMM'de 330 çoğunluğa ulaşılması ve referandumda da kabul edilmesi durumunda yeni sistem için 2019'a kadar geçiş süreci öngörülüyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan, referandumdan sonra hemen AKP üyesi olabilecek. "AKP Genel Başkanı" da olması için anayasal bir engel bulunmuyor, fakat bunun için 2018 sonunda yapılması planlanan AKP kongresinin bekleneceği belirtiliyor. Cumhurbaşkanına bahşedilen kararname yetkisini de 2019'dan daha sonra kullanabilmesi öngörülüyor. Seçilme yaşının 18'e düşürülmesi, HSYK, askeri adalet ve AYM'nin yapısının değiştirilmesine ilişkin düzenlemeler referandumdan sonradan yürürlüğe girecek.

Yeni sistemin miladı 3 Kasım 2019

Mart ayında lokal seçimler yapılacak. 3 Kasım 2019'da da yeni sisteme göre cumhurbaşkanı seçimi ve milletvekili genel seçimi birlikte yapılacak. Bu Nedenle 2019'da üç tercih pat diye yapılarak yeni sistem doğrusu bütün anlamıyla uygulamaya girmiş olacak.

Başbakanlık kalkacak

Anayasa değişikliği süreci nasıl işleyecek?

Önerinin bütçe görüşmelerinin arkasından Aralık ayında Tüzük Komisyonu'na, 2107 yılı Ocak ayında da TBMM Genel Kurulu'na gelmesi bekleniyor. Önerge TBMM Genel Kurulu'nda iki defa görüşülecek. Meclis üye tamsayısının beşte üçü (330) ile ya da üçte ikisinden (367) eksik oyla kabul edilen anayasa değişiklikleri hakkındaki kanun Cumhurbaşkanı göre meclise iade edilmediği takdirde halkoyuna sunulmak üzere Devlete Ait Gazete'de yayımlanıyor.Ahali oylamasında kulanılan geçerli oyların yarısından çoğunun kabul oyu ile şartların değişmesi yürürlüğe giriyor. Irk oylamasının ilkbaharda yapılması planlanıyor.

AKP'nin birincil hedefi 330

TBMM'de AKP'nin 317, MHP'nin 40 sandalyesi var. TBMM Başkanı oy kullanamadığından AKP'nin 330'a gelmek için 14 milletvekilinin oyuna ihtiyacı var. Öneri AKP'li 316 milletvekilinin imzasıyla TBMM Başkanlığına sunuldu. MHP öneriye desteğini açıkca ortaya koydu, ama imza koymadı. Dar oylamada AKP milletvekillerinden hiç fire olmaması ve MHP'den de yardım sağlanması durumunda 330'a ulaşılabileceği hesabı yapılıyor. Dar oylamada firenin engellenmesi için AKP ve MHP milletvekillerinin açık oy kullanabileceği açıklama ediliyor. CHP Grup Başkanvekili Bağımsızlık Özel, "Olağan koşullarda 330'u bulmaları mucize olur. Oysa kapalı olması gereken oylama fiili olarak açık yapılırsa, sandık önlerine parti komiserleri yığılırsa ve vekillere 'evet' oyu vermemeleri halinde FETÖ'cü olmakla suçlanıp dokunulmazlıklarının kaldırılacağı yönünde zorlama yapılırsa sonuç değişir" açıklamasını yaptı.

Anayasadan sonra seçim sistemi tartışılacak

Tüzük değişikliklerinin gerçekleşmesi durumunda, tercih sistemi tartışmaları başlayacak. Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan'ın başdanışmanı, anayasa hukuku profesörü Burhan Kuzu "Ak Parti paketin geçmesinin ardından seçim sistemini değiştirmeyi hedefliyor. Bakımlı ya da daraltılmış bölge seçenekleri üstünde duruluyor. Yüzde 10 tercih barajı en ince ayrıntısına kadar kalkacak ya da yüzde 1-2'ye inecek" açıklamaları yaptı.